De officiële weblog van Helga van Leur; gedachtespinsels over Weer, Klimaat, Duurzaamheid & Het leven van alledag!

De officiële weblog van Helga van Leur; gedachtespinsels over Weer, Klimaat, Duurzaamheid & Het leven van alledag!

Helga van Leur

Helga van Leur

 "De betekenis van ons leven ligt in het verschil
       dat we maken in de levens van anderen."
- Nelson Mandela -




Hollands Doorzettingsvermogen

' Vergeten' Hollandse Poolexpeditie vormde basis van huidige weerverwachting

We klagen wel eens over het weer. Of liever nog, over de weersvoorspellingen. We staan er zelden bij stil dat we eigenlijk gruwelijk worden verwend met dagelijks uitgebreide weerbulletins, gemakkelijk toegankelijke weer-apps en continue beschikbare waarnemingen, satellietfoto’s en buienradars. Dat is echt niet in elk land zo vanzelfsprekend als in Nederland. Misschien is het daardoor wel dat wij Nederlanders menen dat het weer tot in de details te voorspellen is. Of zou het aan onze aard liggen: alles onder controle willen hebben? We nemen geen genoegen (meer) met onzekerheid…

Dezelfde behoefte aan overzicht en gegevens heeft ooit geleid tot een spectaculaire poolexpeditie. Nee, niet die naar Nova Zembla van Willem Barentsz in 1596 (als je wilt weten hoe dat ongeveer zat, zie onderaan*).

Er is nóg een poolexpeditie geweest, 300 jaar later. Die verliep niet minder spectaculair. Misschien kan ik beter zeggen minstens zo dramatisch. Toentertijd was het maandenlang voorpaginanieuws! Daarna is deze barre tocht in de vergetelheid geraakt. Totdat na 130 jaar in de bibliotheek van het KNMI een ‘vergeten doos’ met gegevens over een vergeten expeditie naar het Hoge Noorden tevoorschijn kwam. Een grote schat met ongelooflijke verhalen uit brieven, briefkaarten, journaals en knipsels over de expeditie. Daar is nu een mooi boek over verschenen.

Wat hadden we daar te zoeken? 

Toen rond 1875 de Oostenrijkse poolonderzoeker Karl Weyprecht een oproep deed tot internationaal gecoördineerd poolonderzoek was een vooraanstaand Nederlands meteoroloog erg geïnteresseerd. Zijn naam was Buys Ballot, directeur en oprichter van het KNMI. Toen was al duidelijk dat voor een goed begrip van het weer je zoveel mogelijk weergegevens nodig hebt. Niet alleen in ons eigen land, maar ook ver van huis. Op afgelegen plekken die ook van invloed zijn op ons uiteindelijke weer. Waarnemingsstations zijn in die tijd nog schaars (en duur). 

Crowdfunding

Buys Ballot wilde graag dat Nederland mee zou doen met het groepje landen dat elk een expeditie zou uitzenden om gedurende een jaar allerlei wetenschappelijke waarnemingen te doen. Dat ging niet zo gemakkelijk. Het was erg lastig om fondsen te vinden voor deze dure onderneming. Buys Ballot was echter een invloedrijk man en door hard lobbywerk kreeg hij het toch voor elkaar. In de huidige tijd zou dit vallen onder de noemer “crowdfunding’. Voor die tijd spectaculair en ongekend. Het lukt en eindelijk telt Nederland weer mee na de dramatisch afloop van de Nova Zembla expeditie 300 jaar eerder.
 
Er wordt besloten in het arctische gebied op een elftal locaties waarnemingen te gaan doen. Buys Ballot wil graag naar Nova Zembla, maar deze plaats is al vergeven aan Rusland. In samenspraak met de Nederlandse Overheid wordt een plaats gezocht waar ook handelsmogelijkheden zijn. Dat is Dickson Haven (Port Dikson) in Noord-Siberië, daar waar Russische rivieren in zee uitmonden.

De barre tocht

Op 5 juli 1882 vertrekt uit Amsterdam het Noorse schip de Varna met aan boord tien Nederlandse expeditieleden naar waarnemingslocatie Dickson Haven. Deze Nederlandse (eigenlijk KNMI expeditie) staat onder leiding van Maurits Snellen, adjunct directeur van het KNMI.

Dickson Haven zullen ze nooit bereiken. Het schip zou alleen de expeditieleden afzetten en weer terugvaren voordat de poolwinter zou beginnen. Het was dus niet voorbereid op een overwintering. Maar het noodlot slaat toe. Ze vriezen vast in het ijs van de Karazee, in het zuidwestelijk deel ten oosten van Nova Zembla, samen met een Deens schip, de Dymphna.

Het hele observatieprogramma werd, noodgedwongen, op het ijs uitgevoerd. Meteorologische gegevens als barometerstand, bewolking, en temperatuur maar ook oceanografische data als watertemperatuur en -diepte werden nauwkeurig bijgehouden. Dr. Ekama bouwde een donkere kamer in het onderzoeksstation 'Nieuw Holland' en maakte vele foto's.

Kruiend ijs

Na een paar weken wordt hun schip door kruiend ijs vermorzeld. Ze zijn daarmee hun relatief veilige onderkomen kwijt. De Varna zinkt overigens pas echt maanden later ergens tussen Nova Zembla en Jamal-Schiereiland als het ijs onder de boot wegsmelt. Maar dat weten ze dan nog niet. Met de aanleg van meerdere nooddepots op de voortdurend in beweging zijnde ijsschotsen proberen ze hun overlevingskansen te spreiden. Ze moeten overwinteren op een bijna onmogelijke plek. Met materialen van wat er nog van het schip gered kon worden, bouwen ze een pre-fab huis op een ogenschijnlijk stevige ijsschots.

Na een barre overwinteringen een koele zomer lijkt redding ver weg– geen schip kan hun bereiken. In de zomer van 1883 gaan de Nederlanders samen met de Noorse bemanning van het gezonken schip met sleden en sloepen over het ijs van de Karazee lopend op weg naar huis. Ze moeten wel, er is niet genoeg proviand voor nóg een overwintering.

Ze zoeken hun weg over voortdrijvende en gevaarlijk schommelende ijsschotsen zuidwaarts richting het Siberische vasteland. Bijna een maand zwerven ze over het ijs en bereiken het eiland Vaigatsj, ten zuiden van Nova Zembla. Na een loodzware tocht worden ze uiteindelijk gered. Wonder boven wonder heeft iedereen het overleeft.

Ondanks alles hebben Maurits Snellen en zijn mannen toch het grootse deel van hun wetenschappelijke waarnemingen kunnen doen. Dat is erg bijzonder gezien de omstandigheden. Tegenwoordig blijken deze waarnemingen extra waardevol! Ze beschrijven de toestand van een poolzee vóór de klimaatverandering. Een soort nulmeting, dus. 

Boek over vergeten expeditie 1882/1883

Over deze bijzondere, bizarre en vergeten expeditie is na zes jaar onderzoek een mooi boek verschenen. Kees Dekker (aanstichter van mijn carrière in de meteorologie ;-) ) beschrijft samen met Frieda van Essen niet alleenhet avontuurlijke verhaal van de overwintering. Ook wordt de belangrijke rol van Buys Ballot bij de totstandkoming van het eerste Internationale Pooljaar beschreven. Hoe hij in een tijd zonder radio en TV op een slimme manier geld wist op te halen: Crowdfunding avant la lettre. Dat moet hij twee keer doen. Eerst om de expeditie erheen mogelijk te maken, daarna onverwacht voor het opzetten van de reddingsexpeditienadat maandenlang niets wordt vernomen van de bemanning. De giro 555-actie van die tijd. Dagelijks werden de giften in de kranten vermeld (ook van nu nog zeer bekende families!).
 
Dit boek maakt je (met terugwerkende kracht) trots op onze creatieve Hollandse ondernemersgeest. Het schetst het relaas van een groep mannen die alleen door samenwerking en doorzettingsvermogen konden overleven met schaarse middelen. De organisatie bleek strak en efficiënt.

Naast het reisverhaal schreven de auteurs talloze kaders met historische achtergrondinformatie, bijvoorbeeld over de organisatie van de trip, de financiering en de bemanning  - maar ook over poolkleding, expeditie voedsel, telegraafverkeer en meteorologische instrumenten anno 1882.

Na te horen van dit verhaal had ik diep respect voor de bemanning van deze expeditie. Ondanks de ontberingen op het ijs wisten ze hun meteorologische waarnemingen voort te zetten. Een jaar lang meten ze handmatig onder meer temperatuur, windsnelheid, waterstand en het poollicht; ieder uur, zeven dagen in de week, maand in maand uit, onder de meest barre omstandigheden. Terwijl ze streden voor hun leven op hun ijsschots ‘Nieuw Holland’ is het ze gelukt om het internationaal afgesproken waarneemprogramma te volgen. Onder bijna onmogelijke omstandigheden hebben zij de basis gelegd voor ons weerwaarnemingsnetwerk en onze huidige weersverwachtingen! Dat verdient een pluim!

Wil je meer weten? Ik kan je het boek absoluut aanraden. Dan kom je wellicht er ook achter wat de rol van de hond was…



De Nederlandse poolexpeditie van 1882-1883

Overwintering op een ijsschots
Auteurs: Kees Dekker en Frieda van Essen
ISBN: 9789050114318
Prijs: € 29,95
Verkrijgbaar in de Boekwinkel en via www.knnvuitgeverij.nl
 

PS Tijdens de latere Internationale  Pooljaren 1932/33, 1957/58 en 2007/09 speelde Nederland opnieuw een rol van betekenis. Wie weet wat voor mooie verhalen daar later nog over vrijkomen!
 
 




* uitleg expeditie Nova Zembla: Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck voeren in 1596 rond het noordelijkste punt van de eilanden op zoek naar een vaarroute “om de noord”. Maar voor de kust van Nova Zembla raakte hun schip ingevroren in het zee-ijs, zodat ze met hun bemanning strandden op het eiland Nova Zembla. Daar overwinterden ze noodgedwongen aan de oostelijke kust, dichtbij de noordelijke top. Hun expeditie overwinterde in een zelfgemaakt onderkomen, het Behouden Huys, gebouwd van het hout van hun schip. Gedurende de reis werden de eilanden voor het eerst in kaart gebracht. Gerrit de Veer maakte van deze tocht een reisverslag. Hij beschreef op 24 januari 1597 een zonsopgang, twee weken eerder dan verwacht. Ter verklaring van dit verschijnsel werd door Johannes Kepler al lichtbreking voorgesteld. Tegenwoordig wordt het beschouwd als een arctische luchtspiegeling en staat het bekend als het Nova Zembla-effect.

(bronnen: Wikipedia, Kees Dekker, persbericht KNNV Uitgeverij)

Wereldstatistieken

dag/nachtlicht
mensen op aarde